Protez Diş Tedavileri

Eksik diş, çoğu zaman tek başına kalmaz. Boşluğun iki yanındaki dişler zamanla o tarafa doğru eğilebilir, karşı çenedeki diş uzayabilir ve çiğneme yükü ağzın bir tarafına biner. Protez, bu düzeni yeniden kurmak için hazırlanan yapıların ortak adıdır. Bu sayfa protez türlerini ve sürecin nasıl işlediğini bilgilendirme amacıyla anlatmaktadır.

Protez tedavisi nedir?

Protez, eksik dişin ya da dişlerin yerini alan yapıdır. Bir tek dişi tamamlayabilir; çenedeki dişlerin tamamının yerini de alabilir. Ağza sabitlenenler hasta tarafından çıkarılmaz, hareketli olanlar temizlik için çıkarılır. Bu ayrımla ilgilenen uzmanlık dalının adı protetik diş tedavisi, yaygın kullanımıyla prostodontidir.

Amaç yalnızca görünen boşluğu kapatmak değildir. Çiğnemenin iki tarafa dengeli dağılması, konuşmada dilin dayandığı yüzeylerin korunması ve karşı çeneyle kapanış ilişkisinin oturması da planlamanın parçasıdır.

Protez türleri

• Tam (total) protez. Çenede hiç diş kalmadığında uygulanır. Desteğini diş etinden ve altındaki kemikten alır; üst çenede damak yüzeyi de bu desteğe katılır. Çekim sonrası kemik zamanla şekil değiştirdiği için, yıllar içinde protezin dokuya yeniden uyumlanması (besleme) gerekebilir.
• Bölümlü (parsiyel) protez. Ağızda dayanak olarak kullanılabilecek dişler varken tercih edilir. Desteğini hem diş etinden hem de bu dişlerden alır. Tutunma; kroşe denilen kancalarla ya da dışarıdan görünmeyen hassas tutucularla sağlanabilir. İskeleti akrilik olabileceği gibi döküm metal de olabilir — metal iskelet daha ince yapılabildiği için ağızda kapladığı hacim azalır.
• İmplant üstü protez. Desteği çene kemiğine yerleştirilen implantlardan gelir. Sabit tasarlanabilir; çıkarılabilir tasarlandığında implanta oturan tutucular kullanılır. İmplantın kemikle kaynaşması beklendiği için toplam süre diğer seçeneklerden uzundur.
• Sabit protezler. Kron ve köprü bu başlıktadır. Köprü, boşluğun iki yanındaki dişlerden veya implantlardan destek alarak araya diş ekler; hasta çıkarmaz.

Seçim, listeden beğenilerek yapılmaz. Kalan dişlerin dayanak olarak kullanılabilirliği, çene kemiğinin hacmi ve diş eti sağlığı hangi seçeneklerin açık olduğunu belirler; karar bu değerlendirmeden sonra verilir.

Ayrıntılı bakış için hareketli protez ve protez bakımı sayfalarına da göz atabilirsiniz.

Sabit protezden farkı

Fark yalnızca “çıkıyor / çıkmıyor” değildir. Sabit protez yükü doğrudan dişlere veya implantlara aktarır; hareketli protez ise yükün önemli bir bölümünü diş etine ve altındaki kemiğe bindirir. Kemik bu yük altında zamanla şekil değiştirebildiği için, hareketli protezlerde yıllar içinde uyum kaybı beklenen bir durumdur ve protezin dokuya yeniden uyumlanması (besleme) gündeme gelebilir.

Temizlik alışkanlığı da farklıdır. Sabit protezde fırçalama ve ara yüz temizliği ağız içinde yapılır; hareketli protezde protez çıkarılıp ayrıca temizlenir, ardından altındaki diş eti ve damak da fırçalanır.

Alt protez neden daha zor durur?

Tam protez kullananların en sık dile getirdiği şikâyet budur: üst protez yerinde dururken alttaki oynar. Bunun nedeni protezin kötü yapılmış olması değil, iki çenenin anatomik olarak farklı olmasıdır.

Üst çenede protez, damak yüzeyini de kapladığı için geniş bir alana yayılır ve aradaki ince tükürük tabakasıyla bir emme etkisi oluşur. Alt çenede ise damak yoktur; protezin oturabileceği alan çok daha dardır ve bu alanın ortasında dil bulunur. Dil, yutkunma ve konuşma sırasında sürekli hareket eder; ağız tabanındaki kaslar da protezi aşağıdan iter. Yani üstte protezi tutan koşullar, altta onu yerinden oynatmaya çalışır.

Buna kemik erimesi de eklenir. Diş çekildikten sonra çene kemiği zamanla incelir ve alt çenede bu değişim genellikle daha belirgindir; protezin oturduğu sırt alçaldıkça tutunma azalır.

Bu nedenle alt tam protezlerde tutunma sorunu sürüyorsa, iki veya daha fazla implantla desteklenen çıtçıtlı tasarım değerlendirilebilir. Protez yine çıkarılabilir olur, ancak tutunma dokuya değil implantlara dayandığı için oynama belirgin şekilde azalır.

İskelet ve tutucu seçenekleri

Hareketli protezlerde iki teknik tercih, günlük konforu doğrudan etkiler.

• Akrilik iskelet. Tümüyle akrilikten yapılır. Onarımı ve besleme işlemi kolaydır, ancak yeterli dayanım için daha kalın olması gerekir; bu da ağızda kapladığı hacmi artırır.
• Döküm metal iskelet. Metal alt yapı daha ince yapılabildiği için protez daha az yer kaplar ve damak bölgesi büyük ölçüde açık bırakılabilir. Damağın açık kalması tat almayı ve sıcaklık hissini destekler — çoğu kişinin ilk fark ettiği farktır.
• Kroşe (kanca) tutucu. Kalan dişlere kancalarla tutunur. Uygulaması daha basittir; konuma göre gülümserken görünebilir.
• Hassas tutucu. Kancanın yerini, dişin üzerindeki kaplamaya gizlenmiş bir bağlantı sistemi alır. Dışarıdan görünmez, ancak dayanak dişlerin kaplanmasını gerektirir ve daha ayrıntılı bir planlama ister.

Hangisinin uygun olduğu; dayanak dişlerin sayısı ve konumu, diş eti sağlığı ve kişinin beklentisi birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Protez süreci nasıl ilerler?

Protez tek seansta bitmez. Hareketli bir protez genellikle 4-6 randevuda tamamlanır ve bu randevular çoğu zaman 3-6 haftaya yayılır; sabit protezlerde seans sayısı daha azdır. Aşama sayısı türe göre değişir, ama sıra genellikle şudur:

1. Muayene ve değerlendirme. Ağız içi incelenir, gerekli görülürse radyografik değerlendirme istenir. Kalan dişlerin ve destek dokuların durumu bu aşamada netleşir.
2. Ölçü. Alçı ölçü ya da dijital ağız içi tarama ile ağzın kopyası alınır.
3. Çene ilişkisinin belirlenmesi. Alt ve üst çenenin kapanış ilişkisi ve dişlerin ne kadar yüksekte duracağı kaydedilir. Hareketli protezlerde bu adım, sonradan düzeltilmesi en zor olan aşamadır.
4. Prova. Dişler önce mum üzerinde dizilir; dizilim, kapanış ve görünüm bu aşamada değerlendirilir. Değişiklik istemenin en kolay olduğu an burasıdır.
5. Teslim ve kontrol. Protez teslim edilir. İlk günlerde temas noktalarında oluşabilecek vurmalar için kontrol randevusu planlanır; küçük düzeltmeler sürecin olağan parçasıdır.

Süreç neden birden fazla seans sürer?

Protezin tek seansta bitmemesinin nedeni işlemin yavaş yürütülmesi değil; her aşamanın bir sonrakinin ölçüsünü oluşturmasıdır. Ölçü alınmadan çene ilişkisi kaydedilemez, çene ilişkisi belirlenmeden dişler dizilemez, prova yapılmadan da protez bitirilemez. Bir aşama atlandığında hata sonraki aşamalara taşınır ve genellikle en sonda, teslimde ortaya çıkar.

Toplam süreyi uzatan başlıca durumlar şunlardır:

• Diş çekimi yapılmışsa dokunun ve kemiğin biçim alması beklenir; bu dönemde geçici bir protez kullanılabilir.
• Önce çözülmesi gereken bir sorun varsa — diş eti iltihabı, çürük ya da kanal kaynaklı bir durum — protez planlaması bunlardan sonra başlar.
• İmplant planlanmışsa implantın kemikle kaynaşması için geçen süre eklenir; bu kaynaşma genellikle 3-6 ay sürer (alt çenede çoğu zaman daha kısa, üst çenede daha uzun) ve kısaltılması klinik olarak her zaman uygun olmaz. Diş çekimi yapılmışsa dokunun biçim alması için de genellikle 2-3 ay beklenir.
• Laboratuvar aşamaları her provanın arasına girer.

Bu nedenle "kaç günde biter" sorusunun tek bir cevabı yoktur; süre ağızdaki duruma göre belirlenir ve planlama sırasında konuşulur.

İlk hafta neye benzer?

Hareketli protez ilk kez kullanıldığında en çok merak edilen bu. Kişiden kişiye değişmekle birlikte genel seyir şöyle ilerler:

• İlk günler. Ağızda dolgunluk hissi belirgindir ve tükürük artabilir; bu, dokunun yeni yüzeye verdiği olağan bir tepkidir. Bazı harflerde — özellikle "s" ve "ş" seslerinde — geçici farklılık duyulabilir. Yüksek sesle okumak dilin yeni yüzeye uyumunu hızlandırır.
• İlk hafta. Belirli noktalarda vurma ya da yara oluşabilir. Bunlar kendiliğinden geçmesi beklenen değil, kontrolde düzeltilmesi gereken durumlardır; protezi kendiniz törpülemeye çalışmak uyumu bozar. Yara varken bile protezin kontrolden birkaç saat önce takılması, hekimin vuran noktayı görmesini sağlar.
• Yemek. Başlangıçta yumuşak gıdalarla ve küçük lokmalarla başlanır; çiğneme baştan iki tarafa dağıtılır. Tek taraflı çiğneme alışkanlığı yerleşirse protez o tarafa doğru oynamaya başlar.
• Sonraki haftalar. Dil ve yanak kasları yeni yüzeye alıştıkça konuşma ve çiğneme normale yaklaşır. Sabit protezlerde bu süre çok daha kısadır.

Ayrıntılı anlatım için proteze alışma süreci yazısına bakabilirsiniz.

Günlük bakım

Hareketli protezlerde günlük bakım dört adımda özetlenebilir: 1) Her yemekten sonra protezi çıkarıp suyun altında durulayın. 2) Günde en az bir kez yumuşak fırça ve protez için uygun ürünle temizleyin — akşam temizliği en önemlisidir. 3) Gece protezi çıkarıp kapalı bir kapta suda bekletin; dokunun günde 6-8 saat dinlenmesi önerilir. 4) Protez ağızda değilken diş eti, damak ve dili de yumuşak bir fırçayla temizleyin. Suda bekletmenin nedeni estetik değil — kuruyan protez biçim değiştirebilir, biçim değişince ağza uyumu bozulur. Aşındırıcı diş macunları yüzeyde çizik bırakır, çizikler de leke ve koku tutar.

Protez çıkarıldıktan sonra diş eti, damak ve dil de yumuşak bir fırçayla temizlenir. Koku şikâyetinin kaynağı çoğu zaman protezin kendisi değil, altındaki dokudur. Kaynar su kullanılmaz; protezin biçimini bozar.

Protez yapıştırıcısı gerekli mi?

Doğru oturan bir protez, yapıştırıcı olmadan da tutunur. Yapıştırıcı geçici bir destek olarak düşünülmelidir — özellikle yeni protezin ilk döneminde ya da alt tam protezlerde ek güven vermesi için kullanılabilir.

Asıl dikkat edilecek nokta şu: giderek artan yapıştırıcı ihtiyacı bir uyarıdır. Genellikle protezin altındaki dokunun değiştiğini, yani protezin dokuya yeniden uyumlanması gerektiğini gösterir. Yapıştırıcıyı artırarak bu durumu örtmek, altta ilerleyen uyumsuzluğu geciktirir ve zamanla diş eti tahrişine yol açabilir.

Protez ne zaman yenilenir?

Protezin kendisi sağlam görünse de yenilenmesi ya da uyumlanması gerekebilir; çünkü değişen çoğu zaman protez değil, altındaki dokudur. Diş çekimi sonrasında çene kemiği zamanla şekil kaybeder ve aradaki boşluk artar; bu değişim ilk 1-2 yılda en hızlıdır, sonra yavaşlayarak sürer. Bu nedenle hareketli protezlerde 6 ayda bir kontrol önerilir ve protezin iç yüzeyi ortalama 5-7 yılda bir yeniden değerlendirilir. Değerlendirmede şunlara bakılır:

• Konuşurken ya da yerken protezin oynaması, düşme hissi
• Tekrarlayan yaralar ve aynı bölgede sürekli vurma
• Artan yapıştırıcı ihtiyacı
• Dişlerde belirgin aşınma, protez dişlerin kısalması
• Protezde çatlak ya da kırık
• Yüz alt bölümünde çökme görünümü — kapanış yüksekliğinin azaldığının işareti olabilir

Bu durumlarda her zaman yeni protez gerekmez; çoğu kez besleme denilen işlemle protezin iç yüzeyi dokuya yeniden uyumlanabilir.

Sık sorulan sorular