Diş Sıkma Aparatı

Halk arasında "diş sıkma aparatı" denen şey, diş hekimliğinde gece plağı ya da oklüzal splint olarak adlandırılır. Dişler arasına giren bir yüzey oluşturarak sıkma sırasında açığa çıkan kuvvetin dişler yerine plak üzerine gelmesini ve daha geniş bir alana dağılmasını sağlar. Görünüşte basit bir parçadır; ancak nasıl hazırlandığı ve ağzı ne kadar kapladığı, işe yarayıp yaramayacağını belirler. Bu yazı aparat türlerini, eczaneden alınan hazır ürünlerle kişiye özel plak arasındaki farkı ve kullanımını özetlemektedir.
Diş sıkma aparatı ne işe yarar?
Aparatın temel işi korumadır. Uyku sırasında dişler birbirine bastırıldığında ya da sürtüldüğünde aşınmayı dişlerin yerine plak üstlenir; mine, dolgu, kaplama ve implant üstü dişler doğrudan temastan korunur. Dengeli ayarlanmış bir plak kuvveti tek noktada toplamak yerine dağıttığı için bazı kişilerde sabah çene yorgunluğunun hafiflemesine de yardımcı olabilir.
Aparatın yapmadığı iş ise sıkmayı durdurmaktır: sıkma davranışı plakla birlikte sürer, plak yalnızca sonuçlarını azaltmayı hedefler. Plağın neyi değiştirip neyi değiştirmediği uyurken diş sıkma yazısında ele alınmıştır.
Aparat türleri: hazır ve kişiye özel
"Diş sıkma aparatı" adıyla bulunan ürünler iki ana gruba ayrılır:
- Hazır aparatlar: Eczanede ya da internette satılan, standart ölçülerde üretilmiş koruyuculardır. Bir kısmı olduğu gibi takılır, bir kısmı sıcak suda yumuşatılıp ısırılarak kabaca dişlere uydurulur.
- Kişiye özel plaklar: Ağızdan alınan ölçü üzerinden laboratuvarda hazırlanır ve ağızda ayarlanarak teslim edilir. Sert akrilik, yumuşak ya da iç yüzü yumuşak, dış yüzü sert çift katmanlı olabilir.
Kişiye özel plakların kendi içindeki tasarım farkları (stabilizasyon plağı, ön bölge plakları gibi) gece plağı tedavisi sayfasında anlatılmıştır.
Eczaneden alınan aparat ile kişiye özel plağın farkı
İki grup arasındaki fark, plağın ağızda nasıl çalıştığıyla ilgilidir:
| Özellik | Hazır aparat | Kişiye özel plak |
|---|---|---|
| Şekillenme | Standart kalıp; bir kısmı ısırılarak kabaca uydurulur | Ağızdan alınan ölçü üzerinden hazırlanır |
| Kapanış ayarı | Yapılamaz; temas birkaç dişte yoğunlaşabilir | Teslimde temas noktaları kontrol edilip düzenlenir |
| Dişleri örtme | Tüm dişleri tam örtmeyebilir | Bulunduğu çenedeki bütün dişleri örter |
| Malzeme | Çoğunlukla yumuşak | Şikâyete göre sert, yumuşak ya da çift katmanlı |
| Takip | Uyumu izlenmez | Uyumu ve aşınması kontrollerde değerlendirilir |
Hazır aparatlar uzun süreli kullanımda uyumsuzluk, diş eti tahrişi ve kapanışta değişiklik riski taşıdığı için hekim değerlendirmesi olmadan kullanılması önerilmez. Dişlerinde belirgin aşınma, kaplama, köprü ya da implant bulunan kişilerde bu risk daha da önem kazanır.
Plak tüm dişleri örtmelidir
Bu, üzerinde az durulan ama önemli bir noktadır. Bir plak, bulunduğu çenedeki bütün dişleri kaplamalıdır. Yalnız ön dişleri ya da yalnız arka dişleri örten bir plak takıldığında, örtülmeyen dişler karşı çeneyle temasını sürdürür ve zamanla konum değiştirebilir. Uzun süreli kullanımda bu, kapanışta kalıcı bir bozulmaya yol açabilir. Sıcak suda yumuşatılıp ısırılarak şekillendirilen hazır plakların temel riski de budur.
Sert plak ve yumuşak plak
Bruksizmde genellikle sert akrilikten hazırlanan plaklar tercih edilir. Sert yüzey, kapanış ilişkisinin plak üzerinde düzenlenebilmesine ve kuvvetin dengeli dağılmasına olanak verir. Yumuşak, kauçuk benzeri plaklar ilk takıldığında daha rahat gelebilir; buna karşılık bazı kişilerde çiğneme isteğini uyararak kas etkinliğini artırabildiği bildirilmiştir. Yumuşak plaklar daha çok sporcu ağız koruyucusu gibi darbe koruması gereken durumlarda yerini bulur. Sertlikten rahatsız olanlar için iç yüzü yumuşak, dış yüzü sert çift katmanlı plaklar da bulunur. Hangi tipin uygun olduğu, aşınmanın derecesine ve kas bulgularına göre muayenede belirlenir.
Kişiye özel plak nasıl hazırlanır?
Kişiye özel plak üç temel aşamada hazırlanır. Önce plağın yapılacağı çenenin ve karşı çenenin ölçüsü klasik ölçü maddesiyle ya da ağız içi tarayıcıyla dijital olarak alınır, dişlerin birbirine nasıl kapandığı kaydedilir. Plak bu ölçü ve kayıt üzerinde laboratuvarda üretilir. Son aşamada plak ağızda denenir; oturması, kenarları ve karşı dişlerin plağa temas noktaları kontrol edilerek gerekirse düzeltilir.
Bu son aşama önemlidir: plak ağza takıldığında dişlerin plağa dengeli biçimde oturması gerekir, tek noktada yoğunlaşan temas hem plağın çabuk aşınmasına hem de kas şikâyetinin sürmesine yol açabilir. Hazırlanma süresi laboratuvar aşamasına ve kişinin durumuna göre değişir. Muayenehanedeki sürecin adımları Eskişehir'de gece plağı yazısında anlatılmıştır.
Nasıl kullanılır?
- Hekimin önerdiği şekilde, genellikle uyurken takılır ve sabah çıkarılır.
- Parmaklarla yerine oturtulur; ısırarak yerine oturtmaya çalışmak plağı zorlayabilir.
- Plak takılıyken su dışında bir şey yenip içilmez.
- Kullanılmadığında kutusunda saklanır; açıkta ve sıcak bir yerde bırakılmaz.
İlk günler ve alışma
İlk gecelerde ağızda yabancı cisim hissi, tükürük artışı ve konuşmada geçici zorlanma beklenebilir. Çoğu kişide bu şikâyetler kısa sürede azalır. Sabah çıkarıldığında dişlerde hafif bir gerginlik ya da kapanışın bir süre farklı hissedilmesi olağandır ve genellikle kısa sürede geçer. Buna karşılık plak ağrı veriyorsa, diş etini yaralıyorsa ya da sabah kapanış belirgin biçimde değişik kalıyorsa kontrol gerekir — bu, plağın düzenlenmesi gereken bir durumdur.
Bakımı
- Sabah çıkarıldığında soğuk suyla durulanır, yumuşak bir fırçayla temizlenir
- Sıcak su ve kaynatma biçimini bozabilir — kullanılmaz
- Aşındırıcı diş macunları yüzeyde çizik bırakır; çizikli yüzeyde birikim artar
- Kurulandıktan sonra havalandırmalı kutusunda saklanır
- Kontrollere getirilir; hem plak hem de dişlerdeki aşınma birlikte değerlendirilir
Ömrü ve yenilenmesi
Plak, dişleri koruduğu için kendisi aşınır — bu beklenen bir durumdur ve işe yaradığının göstergesidir. Aşınma hızı kişiden kişiye belirgin biçimde değişir; sıkma yoğunluğu yüksek olanlarda plak daha çabuk incelir. İnceldiğinde, çatladığında ya da oturması gevşediğinde yenilenmesi gündeme gelir. Ağızda yeni bir dolgu, kaplama ya da köprü yapıldığında veya bir diş çekildiğinde de plak eskisi gibi oturmayabilir; bu durumda plağın düzenlenmesi ya da yenilenmesi değerlendirilir.
Plağın kaç yıl kullanılacağına dair sabit bir süre verilemez; karar, kontrollerde plağın ve altındaki dişlerin durumuna göre verilir. Plağın kimlere önerildiği gece plağı nedir yazısında, diş sıkmanın altındaki etkenler ise diş sıkma neden olur yazısında anlatılmıştır.
Horlama aparatı ve sporcu koruyucusundan farkı
Ağıza takılan her aparat aynı işi yapmaz. Horlama ve uyku apnesinde kullanılan apareyler, alt çeneyi öne doğru konumlandırarak uyku sırasında hava yolunun açık kalmasına yardımcı olmak için tasarlanır; uyku değerlendirmesiyle birlikte planlanır ve diş sıkma plağının yerine geçmez.
Sporcu ağız koruyucusu ise temas sporlarında darbeye karşı dişleri ve dokuları korumak için daha kalın ve esnek yapılır; gece boyunca kullanılmak ya da kapanış ayarı yapılmak üzere tasarlanmamıştır. Ayrıntısı ağız koruyucusu sayfasındadır.
Sık sorulan sorular
Diş sıkma aparatı ne işe yarar?
Dişleri ve restorasyonları sıkma ile gıcırdatmanın yol açtığı aşınma ve kırılmalardan korumayı, kuvveti daha geniş bir alana dağıtmayı amaçlar. Sıkma davranışını durdurmaz; koruyucu bir aparattır.
Eczaneden alınan aparat ile kişiye özel plak arasındaki fark nedir?
Hazır aparat standart kalıptan üretilir; kapanış ayarı yapılamaz ve tüm dişleri örtmeyebilir. Kişiye özel plak ölçü üzerinden hazırlanır, teslimde temasları ayarlanır ve kontrollerde izlenir. Bu nedenle hazır aparatların hekim değerlendirmesi olmadan kullanılması önerilmez.
Sert plak mı yumuşak plak mı?
Bruksizmde genellikle sert akrilik plak tercih edilir. Yumuşak plaklar bazı kişilerde çiğneme isteğini artırabildiği için ilk seçenek olarak öne çıkmaz; kararı muayene belirler.
Diş sıkma ve diş gıcırdatma için aynı aparat mı kullanılır?
Evet, ikisi için ayrı aparat yoktur; aynı plak kullanılır. Plağın yüzeyi kişinin kapanışına ve çenenin yan hareketlerine göre ayarlanır.
Aparat dişlerin yerini değiştirir mi?
Bulunduğu çenedeki bütün dişleri örten ve kontrollerde ayarı gözden geçirilen bir plakta bu genellikle beklenmez. Yalnız ön ya da arka dişleri örten aparatlarda ise örtülmeyen dişler zamanla konum değiştirebilir.
Aparat gündüz de takılır mı?
Diş sıkma aparatı çoğunlukla uyku sırasında kullanılır. Gün içindeki sıkmada öncelik, dişlerin birbirine değmemesine dikkat etmek gibi farkındalık yöntemleridir; gündüz kullanım gerekip gerekmediğine hekim karar verir.
Sporcu ağız koruyucusu diş sıkma aparatı yerine kullanılabilir mi?
Önerilmez. Sporcu koruyucusu darbeye karşı kalın ve esnek yapılır; gece kullanımına ve kapanış ayarına uygun değildir. Yumuşak yapısı bazı kişilerde çiğneme isteğini artırabilir.
Horlama aparatı ile diş sıkma aparatı aynı şey mi?
Hayır. Horlama ve uyku apnesinde kullanılan apareyler alt çeneyi öne konumlandırarak hava yolunun açık kalmasına yardımcı olur; diş sıkma plağı ise dişleri aşınmadan korur. Amaçları ve planlanmaları farklıdır.
Aparat üst çeneye mi alt çeneye mi takılır?
Çoğunlukla üst çeneye hazırlanır. Öğürme refleksi belirgin olan ya da konuşmada rahatsızlık tarifleyen kişilerde alt çene tercih edilebilir.
Aparat ne zaman yenilenir?
Sabit bir süresi yoktur; plak zamanla aşındığı için düzenli kontrolde durumu değerlendirilir. İncelme, delinme, çatlak, gevşeme ya da yeni bir restorasyondan sonra eskisi gibi oturmaması yenilemenin gündeme geldiği durumlardır.
Size uygun plak hangisi?
Dişlerinizin ve kapanışınızın değerlendirilmesi için muayene planlayabilirsiniz.
Randevu Al