Diş Sıkma Neden Olur?

Diş sıkmanın tek bir nedeni yoktur. Uzun yıllar boyunca sorumlu tutulan "kapanış bozukluğu" açıklaması, bugün ana etken olarak kabul edilmemektedir. Güncel yaklaşımda bruksizm, birden çok etkenin bir araya geldiği bir davranış olarak değerlendirilir — ve önemli bir ayrım vardır: uykuda olan diş sıkma ile gün içinde olan diş sıkma aynı şey değildir.

Önce ayrım: uyku bruksizmi ve uyanık bruksizm

Bu iki durum aynı isimle anılsa da mekanizmaları farklıdır ve bu fark, yaklaşımı da değiştirir.

Uyanık bruksizm genellikle sıkma şeklindedir; gıcırdatma sesi çoğu zaman yoktur. Kişi trafikte, ekran başında ya da bir işe yoğunlaşmışken farkında olmadan çenesini kilitler. Kişinin kendisi çoğu kez fark etmez, ancak dikkat çekildiğinde gün içinde yakalayabilir.

Uyku bruksizmi ise uyku sırasındaki ritmik çiğneme kası aktivitesiyle ilişkilidir. Uyku boyunca yaşanan çok kısa uyanma dalgalanmaları sırasında ortaya çıkar ve kişinin iradesi dışındadır. Ses genellikle burada duyulur; şikâyeti çoğu zaman yatak arkadaşı fark eder. Uyanık bruksizmde işe yarayan "kendini yakalama" yöntemi, uykuda geçerli değildir — bu yüzden iki durum ayrı ele alınır.

Katkıda bulunan etkenler

Bruksizm tek bir nedene bağlanamadığı için, "neden ben?" sorusunun cevabı çoğu zaman birden fazla başlıkta birden bulunur:

• Stres ve anksiyete — en sık bildirilen ilişki budur, özellikle uyanık bruksizmde belirgindir
• Uyku sırasındaki solunum ve uyanma düzeni — horlama ve uykuda solunumun etkilendiği durumlarla birlikte görülebildiği bildirilmiştir
• Bazı ilaçlar — özellikle bir grup antidepresan ve merkezi sinir sistemini uyaran ilaçlar, yan etki olarak diş sıkmayı artırabilir
• Kafein, nikotin ve alkol — özellikle akşam saatlerinde alındığında uyku bruksizmi sıklığıyla ilişkilendirilmiştir
• Kalıtsal yatkınlık — aynı ailede birlikte görülme eğilimi bildirilmiştir
• Reflü — mide içeriğinin yemek borusuna kaçtığı durumlarla birlikteliği araştırılmış konulardandır

Bu listedeki maddelerin hiçbiri tek başına "kesin sebep" değildir. Bir kişide stres öne çıkarken, diğerinde kullanılan bir ilaç ya da uyku düzeni belirleyici olabilir. Değerlendirmenin kişiye özel yapılmasının nedeni budur.

Kapanış bozukluğu neden artık ana sebep sayılmıyor?

Geçmişte dişlerin kapanışındaki uyumsuzlukların bruksizmi tetiklediği düşünülür, buna dayanarak dişlerin aşındırılıp düzeltilmesi yaygın bir yaklaşımdı. Sonraki yıllarda bu ilişkinin sanıldığı kadar güçlü olmadığı görüldü. Bugün kapanış ilişkisi muayenede değerlendirilir — ancak bruksizmin tek açıklaması olarak ele alınmaz ve geri dönüşü olmayan aşındırma işlemleri bu gerekçeyle rutin biçimde yapılmaz.

Kişi kendi kendine nasıl fark eder?

Uyku bruksizmi sessiz ilerleyebildiği için genellikle sonuçlarından anlaşılır. Sık rastlanan işaretler şunlardır:

• Sabah uyanınca çenede yorgunluk, şakak bölgesinde baskı hissi ya da baş ağrısı
• Dişlerin kesici kenarlarında düzleşme, ön dişlerde giderek belirginleşen aşınma
• Yanağın iç yüzeyinde, dişlerin hizasında beyazımsı bir çizgi
• Dilin kenarında diş izlerine benzeyen girintiler
• Soğuğa karşı artan hassasiyet, dolgu veya restorasyonlarda tekrarlayan kırılma
• Çene ekleminde ses, açarken zorlanma ya da takılma hissi

Bu bulgular tek başına tanı koydurmaz; birlikte değerlendirilmeleri gerekir. Dişlerdeki aşınmanın bruksizme mi, asit temasına mı yoksa fırçalama alışkanlığına mı bağlı olduğu ayırt edilir.

Ne zaman değerlendirme gerekir?

Şikâyet ara ara gelen bir çene yorgunluğundan ibaretse takip edilebilir. Buna karşılık dişlerde görünür aşınma başlamışsa, restorasyonlar tekrar tekrar kırılıyorsa, uyanınca süren baş ağrısı varsa ya da çene ekleminde ses ve kilitlenme tarifleniyorsa değerlendirme önerilir. Aşınma ilerledikçe geri döndürülmesi güçleşir; erken fark edilmesi, koruyucu yaklaşımların gündeme gelebildiği aşamadır.

Diş sıkmanın yönetiminde en sık kullanılan koruyucu yöntem gece plağıdır. Plağın ne yaptığı ve kimlere önerildiği bu yazıda ayrıntılı anlatılmıştır.

Sık sorulan sorular