Gece Plağı Tedavisi

Gece plağı tek bir aparey değil, farklı tasarımlardan oluşan bir gruptur. Sert mi yumuşak mı, üst çeneye mi alt çeneye mi, tüm dişleri mi yoksa yalnız ön bölgeyi mi kapsayacağı ayrı ayrı kararlardır ve bu kararlar şikâyete göre değişir. Bu sayfa plak türlerini, aralarındaki farkları ve plağın sınırlarını anlatmaktadır. Bruksizmin ne olduğu ve belirtileri için gece plağı nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Gece plağı nedir?

Gece plağı (oklüzal splint), kişiye özel ölçüyle hazırlanan ve genellikle uyku sırasında takılan bir apareydir. Dişler arasında bir tampon oluşturur; böylece diş yüzeylerinin birbirine sürtünmesini engeller ve çiğneme kaslarından gelen kuvveti daha geniş bir alana dağıtır.

Buradaki ayrım önemlidir: plak kuvveti ortadan kaldırmaz, yönlendirir. Diş sıkma sırasında ortaya çıkan kas kuvveti devam eder — plak yalnızca bu kuvvetin dişlere ve dolgulara verdiği zararı üstlenir. Zamanla aşınan plağın kendisi, aslında dişlerin aşınmaması demektir.

Plak diş sıkmayı durdurur mu?

Hayır. Bu, plağın en sık yanlış anlaşılan yönüdür. Bruksizm çoğunlukla uyku sırasında merkezi sinir sistemi kaynaklı olarak ortaya çıkar; dişlerin biçiminden ya da kapanıştan doğmaz. Dolayısıyla ağıza takılan bir aparey bu davranışı sonlandırmaz.

Plağın yaptığı iş korumadır: diş yüzeylerinin aşınmasını, dolgu ve kaplamaların kırılmasını, dişlerde çatlak oluşmasını azaltmayı hedefler. Birçok kişide sabah çene yorgunluğu ve kas ağrısı şikâyeti de hafifler; ancak bu, sıkmanın durduğu anlamına gelmez.

Bruksizmin kendisine yönelik yaklaşımlar (uyku düzeni, stres yönetimi, bazı durumlarda kas gevşetici uygulamalar) ayrı bir başlıktır ve plakla birlikte değerlendirilir.

Gece plağı türleri

Sert akrilik plak

Sert akrilikten hazırlanır ve klinikte en sık kullanılan türdür. Başlıca üstünlüğü ayarlanabilir olmasıdır: teslimden sonra kapanış temasları inceltilerek düzeltilebilir, aşındıkça yüzeyi yenilenebilir. Dayanıklılığı yüksektir. İlk gecelerde yabancılık hissi yumuşak plağa göre daha belirgin olabilir.

Yumuşak (silikon) plak

Esnek malzemeden hazırlanır, takılması rahattır ve genellikle daha kısa sürede teslim edilebilir. Buna karşılık iki sınırı vardır: kapanış temasları hassas biçimde ayarlanamaz ve yoğun sıkma durumunda daha hızlı deforme olur. Ayrıca bazı kişilerde yumuşak yüzeyin ısırma isteğini artırarak kas etkinliğini yükseltebildiği bildirilmiştir; bu nedenle yoğun bruksizmde ilk tercih olmayabilir.

Çift katmanlı (yumuşak–sert) plak

İç yüzeyi yumuşak, dış yüzeyi sert olacak biçimde üretilir. İç katman dişe oturmayı kolaylaştırır, dış katman çiğneme yükünü taşır ve bir ölçüde ayarlanabilir. Sert plağa alışmakta zorlanan kişilerde bir ara seçenek olarak değerlendirilebilir.

Michigan (stabilizasyon) plağı

Sert akrilik plağın, tüm dişleri kapsayacak ve kapanışta dengeli temas verecek şekilde ayarlanmış biçimidir. Genellikle üst çeneye uygulanır. Çene ekleminden kaynaklanan şikâyetlerin eşlik ettiği durumlarda gündeme gelir; hazırlanması ve ayarlanması diğer türlere göre daha fazla seans gerektirir.

Ön bölge plakları (anterior deprogramlayıcı)

Yalnızca ön dişlerin temas ettiği, arka dişleri temastan ayıran küçük apareylerdir. Kas etkinliğini azaltma amacı taşır. Önemli bir sınırı vardır: arka dişler uzun süre temassız kaldığında konumları değişebilir ve kapanış bozulabilir. Bu nedenle sürekli gece kullanımı için değil, hekim kontrolünde ve sınırlı süreyle değerlendirilir.

Sert mi yumuşak mı? Kararı ne belirler

Tek bir doğru yoktur; seçim üç soruya göre yapılır:

• Sıkma ne kadar yoğun? Diş yüzeylerinde belirgin aşınma, kırılmış dolgu veya çatlak varsa dayanıklılık öne çıkar; sert plak tercih edilir.
• Ağızda restorasyon var mı? Kaplama, lamina veya implant üstü protez varsa plağın bunları koruyacak biçimde ayarlanabilmesi gerekir — bu, sert plakta mümkündür.
• Şikâyet dişte mi, kasta mı? Sabah kas yorgunluğu ve eklem şikâyeti ön plandaysa kapanış temaslarının hassas ayarı önem kazanır.

Bu değerlendirme muayenede yapılır; aşınma yüzeyleri, kapanış ilişkisi ve varsa mevcut restorasyonlar birlikte incelenir.

Üst çene mi, alt çene mi?

Her ikisi de kullanılabilir. Üst çene plakları daha yaygındır ve tutuculuğu genellikle daha iyidir. Alt çene plakları ise daha az hacimlidir; konuşmayı daha az etkilediği ve öğürme refleksi belirgin olan kişilerde daha rahat tolere edildiği için tercih edilebilir. Karar; kalan diş sayısı, damak yapısı ve kişinin rahat kullanabileceği tasarıma göre verilir.

Hazır plak ile ölçüyle hazırlanan plak arasındaki fark

Eczane ya da internet üzerinden satılan, sıcak suda yumuşatılıp ısırılarak şekillendirilen plaklar dişlerin dış hatlarını kabaca alır. Aradaki fark yalnızca uyum değil, kapanış ayarıdır.

Ölçüyle hazırlanan plakta, teslim sırasında hangi dişin plağa nerede ve ne kadar temas ettiği kontrol edilir ve gerekiyorsa inceltilir. Bu ayar yapılmadığında plak bazı dişlerde yoğun, bazılarında hiç temas etmeyebilir; bu da kuvvetin dağılmak yerine tek noktada toplanmasına yol açar. Ayrıca uyumsuz bir plak diş etini tahriş edebilir ve uzun sürede diş konumlarını değiştirebilir.

Aşınmış dişlerde plağın yeri

Uzun süren diş sıkma, diş boylarının kısalmasına ve kapanış yüksekliğinin azalmasına yol açabilir. Böyle bir tabloda kaplama veya kompozit ile boy kazandırılması gündeme geldiğinde sıralama önem taşır: yeni yapılan restorasyonlar da aynı kuvvete maruz kalacaktır.

Bu nedenle protetik planlamada plak çoğu zaman iki noktada devreye girer — restorasyon öncesinde kapanışın değerlendirilmesi aşamasında ve restorasyon tamamlandıktan sonra yapılan işi korumak için. Protetik tedaviler sayfasında bu planlamanın bütünü anlatılmaktadır.

Plağın ömrü ve yenilenmesi

Plağın ne kadar dayanacağı doğrudan sıkma yoğunluğuna bağlıdır; bu nedenle sabit bir süre vermek doğru olmaz. Yenilenmesi gerektiğini gösteren bulgular şunlardır:

• Yüzeyinde belirgin oyuklar veya incelme oluşması, bazı bölgelerinin delinmesi
• Takıldığında eskisi gibi oturmaması, gevşek durması veya baskı yapması
• Çatlak ya da kırık oluşması
• Rengin kalıcı biçimde değişmesi ve temizlenememesi

Plağın aşınması olumsuz bir işaret değildir — plak, dişler yerine kendisi aşındığı için işlevini yerine getirmiş demektir. Düzenli kontrollerde uyum ve aşınma birlikte değerlendirilir.

Bakımda sık yapılan üç hata

1. Sıcak suyla yıkamak. Plak malzemesi ısıyla biçim değiştirir. Kaynar su ya da bulaşık makinesi, plağın ağza uyumunu geri döndürülemez biçimde bozar. Temizlik ılık suyla yapılır.
2. Diş macunuyla fırçalamak. Diş macunları aşındırıcı içerir ve plak yüzeyinde mikro çizikler bırakır. Bu çizikler zamanla mat bir görünüme ve bakteri tutunmasına yol açar. Yumuşak fırça ve sıvı sabun ya da plak temizleme tabletleri daha uygundur.
3. Islak ve kapalı kapta saklamak. Nemli ortam mikroorganizma üremesini kolaylaştırır. Genel yaklaşım plağı yıkayıp kuruttuktan sonra havalandırma delikleri olan bir kutuda saklamaktır; malzemeye göre öneri değişebileceğinden hekiminizin verdiği talimat esastır.

Nasıl hazırlanır?

1. Muayene ve değerlendirme: Şikâyetler dinlenir; diş yüzeylerindeki aşınma, mevcut dolgu ve restorasyonlar ile kapanış ilişkisi incelenir.
2. Plak türünün seçimi: Sıkma yoğunluğuna, şikâyetin niteliğine ve ağızdaki restorasyonlara göre uygun tasarım planlanır.
3. Ölçü: Dijital tarama veya geleneksel yöntemle ölçü alınır.
4. Teslim ve kapanış ayarı: Plak ağızda denenir, temas noktaları kontrol edilerek gerekiyorsa inceltilir; kullanım ve temizlik anlatılır.
5. Kontroller: İlk haftalardaki uyum ve sonrasında aşınma düzeyi periyodik olarak değerlendirilir.

Plak, diş sıkmayı ortadan kaldırmak için değil, sıkmanın dişlere verdiği zararı üstlenmek için kullanılır. Bu yüzden aşınan bir plak, işini yapan plaktır.

Sık sorulan sorular